Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, yani DEHB, beynin dikkat, planlama, zaman yönetimi ve dürtü kontrolünden sorumlu sistemlerinin gelişimsel farklılığıyla ortaya çıkan bir durumdur. Uzun süre yalnızca çocukluk dönemine ait sanıldı; bugün ise çocuklukta DEHB tanısı alanların önemli bir kısmında belirtilerin yetişkinlikte de sürdüğü biliniyor. Pek çok yetişkin ise çocukken hiç tanı almamıştır ve yıllarca kendini tembel, dağınık ya da yetersiz olarak görmüştür.
Yetişkinlikte nasıl görünür?
Çocuklukta yerinde duramama olarak görülen hareketlilik, yetişkinlikte çoğu zaman içsel bir huzursuzluğa dönüşür. Dikkat sorunları ise iş ve ev hayatının her alanına yayılır. Sık karşılaşılan güçlükler şunlardır:
- Toplantılarda, okurken ya da konuşma sırasında dikkatin dağılması
- İşleri son ana kadar erteleme, başlanan işi bitirememe
- Randevuları, faturaları, eşyaları sık sık unutma
- Zamanı yanlış tahmin etme, sürekli geç kalma
- Birden fazla işi aynı anda yürütmekte ve öncelik belirlemekte zorlanma
- Düşünmeden konuşma, sözü kesme, aceleci kararlar
- Sabırsızlık, sıra beklemekte zorlanma, çabuk sıkılma
- Ani öfke patlamaları ve duygusal dalgalanmalar
Bu güçlükler sık iş değiştirme, yarım kalan eğitim, maddi sorunlar ve ilişkilerde tekrarlayan çatışmalar olarak yansıyabilir. Öte yandan pek çok yetişkin, ilgisini çeken işlerde saatlerce odaklanabildiğini söyler; buna aşırı odaklanma denir ve DEHB tanısını dışlamaz.
Tanı nasıl konur?
Yetişkin DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Değerlendirme birkaç aşamadan oluşur:
- Ayrıntılı görüşme. Şu anki güçlükler, bunların iş, ev ve ilişkiler üzerindeki etkisi ve ne zamandan beri sürdükleri ele alınır.
- Çocukluk öyküsü. Belirtilerin on iki yaşından önce de bulunması gerekir. Bu nedenle ilkokul karneleri, öğretmen notları ve anne babanın anlatımı çok değerlidir.
- Ölçekler. Kişinin kendisinin ve mümkünse eşi ya da yakın bir aile üyesinin dolduracağı standart değerlendirme ölçekleri kullanılır.
- Eşlik eden durumların araştırılması. Depresyon, kaygı bozuklukları, bipolar bozukluk, uyku bozuklukları ve madde kullanımı dikkat sorunlarına yol açabilir ya da DEHB'ye eşlik edebilir.
Tiroit işlev bozuklukları, uyku apnesi ve kansızlık da dikkat ve enerji sorunlarına yol açabildiği için gerektiğinde tetkik istenir. Tanı, ancak belirtilerin birden fazla ortamda belirgin bir işlev kaybına yol açtığı gösterildiğinde konur.
Kadınlarda ve ileri yaşta gözden kaçabilir
Kadınlarda DEHB çoğu zaman hareketlilikten çok dikkat dağınıklığı, zihinsel yorgunluk ve duygusal dalgalanmalarla seyreder; bu yüzden çocuklukta sık gözden kaçar. Belirtiler gebelik, doğum sonrası dönem ya da menopoz gibi hormonal değişikliklerle belirginleşebilir. Kırklı ve ellili yaşlarda ilk kez başvuran yetişkinlerde de iş yükünün ya da çocuk bakımının artması, yıllardır geliştirilen telafi yöntemlerinin yetmemesine yol açabilir.
Eşlik eden durumlar neden önemli?
DEHB'li yetişkinlerin önemli bir kısmında en az bir başka ruhsal sorun daha bulunur. Yıllarca başarısızlık ve eleştiri yaşamış olmak, kaygıya ve depresyona zemin hazırlar. Uyku düzensizliği dikkat sorunlarını ağırlaştırır. Bazı kişiler huzursuzluğu yatıştırmak için alkole ya da başka maddelere yönelebilir. Tedavi planı yapılırken önce hangi sorunun ele alınacağı bu nedenle dikkatle belirlenir.
Tedavi seçenekleri
İlaç tedavisi: DEHB'de kullanılan ilaçlar, dikkat ve dürtü kontrolünü düzenleyen beyin sistemlerini destekler. Uyarıcı ve uyarıcı olmayan seçenekler vardır. Uyarıcı ilaçlar genellikle hızlı etki gösterir; uyarıcı olmayanların etkisi ise birkaç haftada ortaya çıkar. İlaç başlanmadan önce tansiyon, nabız ve kalp öyküsü değerlendirilir. Doz düşük başlanır ve kontrollerde etki ile yan etkiler birlikte izlenerek ayarlanır. İştah azalması, uykuya dalmada güçlük ve hafif tansiyon artışı izlenen başlıca yan etkilerdir.
Beceri ve davranış çalışmaları: İlaç dikkati kolaylaştırır, ancak alışkanlıkları kendiliğinden değiştirmez. Planlama, iş bölme, hatırlatıcı kullanma, çalışma ortamını düzenleme ve erteleme döngüsünü kırma üzerine yapılan çalışmalar tedavinin önemli bir parçasıdır. Yetişkin DEHB'ye uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi bu becerileri yapılandırılmış biçimde ele alır.
Psikoeğitim: Kişinin ve yakınlarının DEHB'yi tanıması, yıllar boyunca biriken suçluluk ve öfkenin yerini anlayışa bırakmasını sağlar. Eşlerin katıldığı görüşmeler ev içi iş bölümünü daha gerçekçi hale getirebilir.
Günlük hayatta işe yarayan düzenlemeler
- Büyük işleri on beş yirmi dakikalık küçük adımlara bölmek
- Takvim ve hatırlatıcıları tek bir yerde toplamak
- Anahtar, cüzdan ve telefon için evde sabit bir yer belirlemek
- Çalışırken bildirimleri kapatmak ve masayı sade tutmak
- Uyku saatlerini düzenli tutmak ve düzenli egzersiz yapmak
İzlem nasıl yapılır?
İlaç başlandıktan sonra ilk haftalarda daha sık kontrol yapılır; etkinin iş ve günlük yaşamdaki karşılığı, uyku, iştah ve tansiyon değerlendirilir. Doz oturduktan sonra kontroller seyrekleşir. Tedavinin hedefi, kişinin kendi belirlediği alanlarda somut bir iyileşme görmesidir; daha az unutulan randevu, zamanında teslim edilen işler ve daha az çatışma gibi.
Sık sorulanlar
DEHB ilaçları bağımlılık yapar mı?
Doktor kontrolünde ve önerilen dozda kullanıldığında bağımlılık riski düşüktür. Madde kullanım öyküsü olan kişilerde uyarıcı olmayan seçenekler tercih edilebilir.
Çocukken tanı almadım, şimdi tanı konabilir mi?
Evet. Belirtilerin çocuklukta da bulunduğu görüşme ve geçmiş belgelerle gösterilebiliyorsa yetişkinlikte tanı konabilir.
İlaç kullanırken araba kullanabilir miyim?
Uygun tedavi çoğu kişide dikkati artırarak sürüş güvenliğine katkı sağlar. Yine de ilk günlerde ilacın sizi nasıl etkilediğini gözlemlemek gerekir.
DEHB ile başarılı olmak mümkün mü?
Elbette. Doğru tanı ve kişiye uygun düzenlemelerle pek çok yetişkin güçlü yönlerini daha iyi kullanmaya başlar.
