Otizm (OSB)

Otizm spektrum bozukluğu, kısaca OSB, kişinin başkalarıyla iletişim kurma, sosyal ilişkileri anlama ve sürdürme biçimini etkileyen; tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgi alanlarıyla birlikte görülen nörogelişimsel bir durumdur. "Spektrum" kelimesi, belirtilerin türü ve şiddeti bakımından çocuklar arasında çok geniş farklılıklar olduğunu anlatır. Konuşmayan ve sürekli destek gereken çocuklardan, akademik olarak çok başarılı ama sosyal ilişkilerde zorlanan gençlere kadar uzanan bir yelpazeden söz edilir.

Erken belirtiler nelerdir?

Belirtiler genellikle ilk üç yaşta fark edilir. Aşağıdaki işaretler değerlendirme için başvurmak amacıyla yeterli sebeptir:

• Adı söylendiğinde dönüp bakmama ya da tutarsız bakma
• Göz temasının az ya da kısa olması
• İlgisini çeken bir şeyi parmağıyla göstermeme ve ebeveyniyle paylaşmama
• On iki aya kadar agulama ve el sallama gibi jestlerin görülmemesi
• Konuşmanın gecikmesi ya da edinilmiş kelimelerin kaybolması
• Oyuncaklarla amacına uygun oynamak yerine onları sıraya dizme, döndürme
• Kanat çırpar gibi el hareketleri, parmak ucunda yürüme, kendi etrafında dönme
• Rutinlerdeki küçük değişikliklere aşırı tepki
• Seslere, dokunmaya, ışığa ya da belirli dokulardaki yiyeceklere aşırı duyarlılık

Daha ileri yaşlarda fark edilen çocuklarda ise akran ilişkilerinde zorlanma, sohbeti karşılıklı sürdürememe, mecazları ve şakaları anlamakta güçlük ve tek bir konuya yoğun ilgi öne çıkar.

Tanı süreci

Otizmin tanısı, çocuk psikiyatristinin yaptığı ayrıntılı klinik değerlendirmeyle konur. Bu süreç genellikle birkaç görüşmeye yayılır:

1. Gelişim öyküsü. Gebelik ve doğum süreci, motor ve dil gelişiminin basamakları, sosyal etkileşimin nasıl geliştiği aileyle birlikte ayrıntılı olarak ele alınır.
2. Çocuğun gözlemi. Oyun sırasında göz teması, ortak dikkat, taklit, iletişim girişimleri ve tekrarlayıcı davranışlar gözlenir.
3. Standart değerlendirme araçları. Gerektiğinde gelişim testleri ve otizme özgü değerlendirme ölçekleri kullanılır.
4. Eşlik eden durumların taranması. İşitme testi, gerekirse genetik değerlendirme ve nöroloji görüşü istenebilir. Zihinsel gelişim düzeyi, dikkat sorunları, uyku ve beslenme güçlükleri de değerlendirilir.

İşitme kaybı, dil gelişim bozukluğu ve bağlanma sorunları gibi durumlar otizme benzeyebilir; ayırıcı tanı bu yüzden titizlikle yapılır.

Erken müdahale neden bu kadar önemli?

Yaşamın ilk yıllarında beyin, çevreden gelen uyaranlara göre bağlantılarını en hızlı kurduğu dönemdedir. Bu nedenle otizm şüphesi olan bir çocukta tanının kesinleşmesini aylarca beklemeden eğitime başlamak önerilir. İki üç yaş civarında başlayan yoğun programlar, iletişim ve sosyal beceriler üzerinde daha geç başlananlara göre belirgin biçimde daha güçlü etki gösterir. "Biraz daha bekleyelim, konuşur" yaklaşımı değerli bir zamanın kaybedilmesine yol açabilir.

Değerlendirmeye gelirken

Çocuğunuzun evdeki oyununu, iletişim kurma biçimini ve tekrarlayan davranışlarını gösteren kısa video kayıtları değerlendirmede çok yardımcı olur. Kreş ya da okul öğretmenlerinin gözlem notları, varsa önceki gelişim raporları ve işitme testi sonuçları da getirilmelidir. Görüşme gününde çocuğun alışık olduğu bir oyuncağı yanınızda bulundurmanız ve onu aç ya da uykusuz getirmemeniz, gözlemin daha sağlıklı yapılmasını sağlar.

Tedavi ve destek

Otizmin kendisini ortadan kaldıran bir ilaç yoktur. Ancak erken başlanan ve yoğun yürütülen eğitim programları, çocuğun iletişim, sosyal ve günlük yaşam becerilerinde belirgin ilerleme sağlar.

Özel eğitim: Kanıta dayalı davranışsal ve gelişimsel eğitim programları tedavinin temelidir. Haftalık eğitim saatinin yeterli olması ve aynı yaklaşımın evde de sürdürülmesi sonucu doğrudan etkiler.

Dil ve konuşma terapisi: Konuşması gecikmiş çocuklarda iletişimi desteklemek için kullanılır. Konuşmayan çocuklarda resimli iletişim sistemleri de etkili olabilir.

Duyusal ve motor destek: Duyusal hassasiyetleri olan çocuklarda ergoterapi yaklaşımları günlük yaşama uyumu kolaylaştırır.

İlaç tedavisi: Ciddi öfke nöbetleri, kendine zarar verme, yoğun hareketlilik, uyku sorunları ya da kaygı gibi eşlik eden belirtiler günlük yaşamı ve eğitimi zorlaştırıyorsa, bu belirtilere yönelik ilaçlar kontrollü olarak kullanılabilir.

Aileye rehberlik

Tanı haberi aileler için zor bir andır. Bu dönemde çocuğun güçlü yönlerini ve ihtiyaçlarını birlikte belirlemek, eğitim haklarını öğrenmek ve günlük rutini düzenlemek önceliklidir. Evde net ve öngörülebilir bir düzen kurmak, görsel programlar kullanmak, geçişleri önceden haber vermek ve çocuğun iletişim girişimlerini ödüllendirmek gelişimi destekler. Kardeşlerin de sürece katılması ve ebeveynlerin kendi yorgunluklarını ihmal etmemesi uzun soluklu bu yolculukta önemlidir.

Okul dönemi ve ergenlik

Okula başlarken çocuğun ihtiyacına göre kaynaştırma eğitimi, destek eğitim odası ya da özel eğitim sınıfı seçenekleri değerlendirilir. Öğretmenle düzenli iletişim, sınıf içindeki düzenlemeleri kolaylaştırır. Ergenlikte akran ilişkileri, kaygı ve depresyon riski artabilir; bu dönemde sosyal beceri grupları ve gerektiğinde psikoterapi destek sağlar. Gencin kendi farklılığını anlaması, güçlü yönlerini tanıması ve ilgi alanlarını meslek seçimine taşıyabilmesi için bu yıllarda yapılan rehberlik görüşmeleri özellikle değerlidir.

Sık sorulanlar