Çocukluk Çağı DEHB

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, çocuklukta en sık görülen nörogelişimsel durumlardan biridir. Bu çocuklar yaşıtlarına göre dikkatlerini sürdürmekte, yerinde durmakta ve davranışlarını frenlemekte belirgin biçimde zorlanır. DEHB bir terbiye ya da zekâ sorunu değildir; beynin dikkat ve öz denetimden sorumlu bölgelerinin olgunlaşma hızındaki farklılıkla ilgilidir. Erken fark edildiğinde ve doğru desteklendiğinde çocuklar okulda ve sosyal hayatta çok daha rahat bir yol izler.

Belirtiler üç başlıkta toplanır

Dikkatsizlik:

• Ödevlerde ve derste dikkatsizce hatalar yapma
• Söyleneni dinlemiyormuş gibi görünme
• Başladığı işi bitirmeden başkasına geçme
• Kalem, silgi, mont gibi eşyalarını sık kaybetme
• Günlük işleri ve sorumlulukları unutma

Hareketlilik:

• Oturduğu yerde kıpırdanma, sırada duramama
• Uygun olmayan yerlerde koşma, tırmanma
• Sessiz oyunlarda zorlanma, sürekli hareket hâlinde olma
• Çok konuşma

Dürtüsellik:

• Soru bitmeden cevap verme
• Sırasını beklemekte zorlanma
• Başkalarının konuşmasını ya da oyununu bölme
• Tehlikeyi düşünmeden hareket etme

Bazı çocuklarda dikkatsizlik ön plandadır; bu çocuklar sınıfta sessizce hayal kurar ve kolayca gözden kaçabilir. Özellikle kız çocuklarında bu tip daha sık görülür.

Ne zaman değerlendirme gerekir?

Hareketli ve dikkati dağınık her çocuk DEHB değildir. Belirtilerin altı aydan uzun sürmesi, en az iki farklı ortamda, örneğin hem evde hem okulda görülmesi ve çocuğun derslerini, arkadaşlıklarını ya da aile içi ilişkilerini belirgin biçimde etkilemesi gerekir. Öğretmenin uyarısı, sınıfta sık uyarı alma, ödev saatlerinin kavgaya dönüşmesi ve kazalara yatkınlık başvuru için yaygın nedenlerdir.

Değerlendirme nasıl yapılır?

DEHB tanısı tek bir muayeneyle ya da tek bir testle konmaz. Değerlendirme aile, çocuk ve okulun birlikte katıldığı bir süreçtir:

1. Aile görüşmesi. Gebelik, doğum ve gelişim öyküsü, belirtilerin başlangıcı, ailede benzer öyküler ve evdeki günlük düzen ele alınır.
2. Çocukla görüşme. Çocuğun kendi ifadesi, duyguları, arkadaşlıkları ve okul hakkındaki düşünceleri dinlenir.
3. Okul bilgisi. Öğretmenin dolduracağı ölçekler ve karne notları çocuğun okul ortamındaki işlevselliğini gösterir.
4. Ek değerlendirmeler. Gerekli görülürse dikkat testleri, zihinsel değerlendirme, işitme ve görme muayenesi istenir.

Öğrenme güçlüğü, kaygı, uyku sorunları, ailevi stres ya da işitme problemi DEHB'ye benzer tablolar yaratabilir. Bu yüzden ayırıcı tanı dikkatle yapılır. DEHB'ye sık eşlik eden özgül öğrenme güçlüğü ve karşı gelme davranışları da aynı süreçte değerlendirilir.

Tedavi seçenekleri

Aile eğitimi: Özellikle okul öncesi ve küçük yaş grubunda tedavinin ilk basamağıdır. Ebeveynler net kurallar koymayı, olumlu davranışı fark edip ödüllendirmeyi, tutarlı sonuçlar uygulamayı ve çocuğun öfke anlarında sakin kalmayı öğrenir.

Okul iş birliği: Öğretmenin çocuğu ön sıraya oturtması, yönergeleri kısa ve tek tek vermesi, ödevleri bölümlere ayırması ve hareket molalarına izin vermesi sınıf içinde büyük fark yaratır. Gerektiğinde okul rehberlik servisiyle birlikte bireysel bir plan oluşturulur.

İlaç tedavisi: Okul çağındaki çocuklarda belirtiler belirgin işlev kaybına yol açıyorsa ilaç tedavisi önerilir. Uyarıcı ve uyarıcı olmayan seçenekler vardır. İlaç başlanmadan önce boy, kilo, nabız ve tansiyon ölçülür; kalp öyküsü sorgulanır. Doz düşük başlanır ve kontrollerde etki ile yan etkilere göre ayarlanır. İştahta azalma ve uykuya dalmada gecikme en sık görülen yan etkilerdir ve çoğu zaman doz zamanlamasıyla düzeltilebilir.

Beceri çalışmaları: Daha büyük çocuklarda ve ergenlerde planlama, organizasyon ve duygu düzenleme becerilerine yönelik çalışmalar tedaviyi destekler.

Ergenliğe geçişte DEHB

Ergenlikte okul yükü artar, ders sayısı çoğalır ve öğrenciden kendi çalışmasını planlaması beklenir. DEHB'li gençler bu dönemde sınav hazırlığında, ödev takibinde ve zaman yönetiminde daha fazla zorlanabilir. Dürtüsellik; trafikte risk alma, gece geç saatlere kadar ekran başında kalma ya da madde denemesi gibi davranışlara yansıyabilir. Bu yaşta tedavi kararlarına gencin kendisinin de katılması, ilaca ve önerilere uyumu belirgin biçimde artırır. Hedeflerin gençle birlikte konulması, ona sorumluluk duygusu kazandırır.

Evde işe yarayan düzenlemeler

• Sabah ve akşam rutinlerini resimli bir listeyle görünür kılmak
• Ödev saatini sabitlemek, kısa çalışma ve kısa mola dönemleri belirlemek
• Yönergeleri göz teması kurarak, bir seferde tek tek vermek
• Ekran süresini sınırlamak ve uyku saatini düzenli tutmak
• Gün içinde enerjisini atabileceği fiziksel etkinliklere zaman ayırmak

İzlem

İlaç başlanan çocuklarda ilk aylarda daha sık kontrol yapılır. Her görüşmede okul başarısı, öğretmen geri bildirimleri, iştah, uyku, boy ve kilo izlenir. Tedavinin hedefleri aile ve çocukla birlikte belirlenir; hedefe ulaşıldıkça plan yeniden gözden geçirilir. Okul yılının başında ve sınav dönemlerinden önce yapılan görüşmeler, değişen ihtiyaçlara göre planın zamanında güncellenmesini sağlar. Çocuğun kendi gözlemlerini anlatması da her kontrolün önemli bir parçasıdır.

Sık sorulanlar